オンシジューム(Oncidium)あるいはオンシジウムは中南米を中心に分布する、約400種を含むラン科の大属。樹上で着生生活を営む。洋ランとしても広く親しまれる。

概要 樹上につく着生植物だが、岩の上につくものや地上性の種もある。バルブ(偽球茎)は卵形から円筒形、往々にして扁平になるが、持たない例もある。葉はバルブの先端から2枚程度つき、普通は革質だが、剣状や円筒形などになる例もある。またバルブの基部の節からも葉が出る。

花茎はバルブの基部から出て、長い花茎を上から斜め上に伸ばし、複数花、往々に多数の花を総状、円錐状につける。花は唇弁が大きく広がり、これが花の大部分を占める。萼と側花弁はほぼ同型で、唇弁より幅狭くて小さい。

学名の Oncidium はギリシア語の onkos(とげ、隆起)に指小辞をつけたもので、唇弁の基部に隆起のあるさまをいったものといわれる。属内の花色は黄色がもっとも多い。

利用 洋ランとして栽培され、また切り花などとしても流通する。本属は、かつては400種を擁する大きな属で、鑑賞価値が高いものが数多くあった。それらを便宜的に薄葉系、厚葉系などに分けるのが普通であった。そのなかでもっとも普及していたものは黄色く広がった唇弁が目立つ花を多数つけるもので岡田(2011),p.120、原種としてはOnc. flexuosum (Gomesa flexuosa のシノニム)Onc. flexuosumや Onc. varicosum (ゴメザ・ヴァリコサ Gomesa varicosa のシノニム)Onc. varicosumがあげられる。それらを中心に作出された交配品が数多く、現在この類の代表とされるアロハイワナガもこの系列にある大場(2010)p.114。ただしこれらのものは分類体系の見直しによって現在ではオンシジウム属では無くなっており、ゴメザ属やオンシデサ属などになっている。

最近では小型の原種、ケイロフォルム () や、同じく小型でピンク花をつけるオルニソリンクム ()、およびそれらの交配種もよく市場に流通する。またオブリザタム ( )は小さな花が多数つくことで評価が高い。

近年、分類学的な見直しによって、この属から分離されて他の属に移動したり、新属として独立する種が出てきている。上記の黄色い唇弁の種も、上記のように別属とされるようになっている。しかし現在もそれらはオンシジウムの名で流通しており、これは当分続くものと思われる。

属間交配 近縁属との間での属間交配も行われている。そのような人工属には以下のようなものがある大場監修(2010),p.16-18。

Alicera アリセラ:ブラッシア×ミルトニア×オンシジウム Brassidium ブラシディウム:ブラッシア×オンシジウム Colmanara コルマナラ:ミルトニア×オドントグロッサム×オンシジウム Howeara ホウエアラ:Leochilus ×オンシジウム×Rodorigezia Ionocidium イオノシジウム:イオノプシス×オンシジウム Maclellanara マクレランアラ:ブラッシア×オドントグロッサム×オンシジウム Miltonidium ミルトニジウム:ミルトニア×オンシジウム Odontocidium オドントシジウム:オドントグロッサム×オンシジウム Odyncidium オディンシジウム:オドントグロッサム×オンシジウム×Rhynchostele Wilsonara ウィルソナラ:Cochlioda×オドントグロッサム×オンシジウム

なお、かつてはパピリオなど著名なものが他にもあったが、分類体系の変更で別属とされている。

種 The Plant Listより

Oncidium abortivoides Oncidium abortivum Oncidium abruptum Oncidium acinaceum Oncidium × acuminatissimum Oncidium adamsii Oncidium adelaidae Oncidium × adrianae Oncidium alberti Oncidium albicans Oncidium alexandrae Oncidium allenii Oncidium altissimum Oncidium alvarezii Oncidium amabile Oncidium amazonicum Oncidium amoenum Oncidium × andersonianum Oncidium andradeanum Oncidium angustisegmentum Oncidium ansiferum Oncidium anthocrene Oncidium antioquiense Oncidium arangoi Oncidium ariasii Oncidium aristuliferum Oncidium armatum Oncidium aspidorhinum Oncidium astranthum Oncidium aurarium Oncidium auriculatoides Oncidium auriculatum Oncidium ayabacanum Oncidium baccatum Oncidium batemannianum Oncidium baueri Oncidium befortianum Oncidium bennettii Oncidium beyrodtioides Oncidium bicallosoides Oncidium blandum Oncidium boothianum Oncidium brachyandrum Oncidium bracteatum Oncidium × brandtii Oncidium braunii Oncidium brevicorne Oncidium brevilabrum Oncidium brownii Oncidium bryocladium Oncidium bryolophotum Oncidium buchtienoides Oncidium bustosii Oncidium cajamarcae Oncidium calanthum Oncidium callacallaense Oncidium candelabrum Oncidium caquetanum Oncidium cardioglossum Oncidium cardiostigma Oncidium cariniferum Oncidium caucanum Oncidium × charlesworthii Oncidium chasei Oncidium cheirophorum オンシジウム・ケイロフォルム Oncidium chrysomorphum Oncidium cinnamomeum Oncidium cirrhosum Oncidium citrinum Oncidium constrictum Oncidium contaypacchaense Oncidium × cookianum Oncidium × coradinei Oncidium crassopterum Oncidium crescentilabium Oncidium crinitum Oncidium crispum Oncidium cristatellum Oncidium cristatum Oncidium crocidipterum Oncidium crocidipterum subsp. dormanianum Oncidium cruciferum Oncidium cruentoides Oncidium cuculligerum Oncidium cultratum Oncidium curvipetalum Oncidium cycnicolle Oncidium dactyliferum Oncidium dactylopterum Oncidium decorum Oncidium deltoideum Oncidium dichromaticum Oncidium × dicranophorum Oncidium digitoides Oncidium dilatatum Oncidium discobulbon Oncidium dracoceps Oncidium dulcineae Oncidium echinops Oncidium eliae Oncidium emaculatum Oncidium endocharis Oncidium ensatum Oncidium epidendroides Oncidium estradae Oncidium exalatum Oncidium × excellens Oncidium fasciculatum Oncidium fasciferum Oncidium flavobrunneum Oncidium fleckiorum Oncidium floryi Oncidium fuchsii Oncidium fuscatum Oncidium galianoi Oncidium × gardstyle Oncidium gayi Oncidium geertianum Oncidium gentryi Oncidium ghiesbreghtianum Oncidium gloriosum Oncidium graciliforme Oncidium gramazuense Oncidium gramineum Oncidium graminifolium Oncidium hallii (Lindl.) Oncidium hapalotyle Oncidium harryanum Oncidium hastatum Oncidium hastilabium Oncidium hauensteinii Oncidium heinzelii Oncidium hennisii Oncidium hermansianum Oncidium hernandezii Oncidium herrenhusanum Oncidium heteranthum Oncidium heterodactylum Oncidium heterosepalum Oncidium hieroglyphicum Oncidium × hinnus Oncidium hintonii Oncidium hirtzoides Oncidium huebneri Oncidium hymenanthum Oncidium hyphaematicum Oncidium ibis Oncidium imitans Oncidium incurvum Oncidium × inopinatum Oncidium inouei Oncidium integrilabre Oncidium ionopterum Oncidium iricolor Oncidium isthmi Oncidium ivoneae Oncidium jarmilae Oncidium juninense Oncidium karwinskii Oncidium kegeljani Oncidium koechliniana Oncidium koenigeri Oncidium × kraenzlinii Oncidium laeve Oncidium lancifolium Oncidium leeanum Oncidium lehmannianum Oncidium lehmannii Oncidium leleui Oncidium lentiginosum Oncidium leopardinum Oncidium lepidum Oncidium lepturum Oncidium leucochilum Oncidium leucomelas Oncidium ligiae Oncidium × limbatum Oncidium lindleyoides Oncidium lineoligerum Oncidium lisae Oncidium llanachagaense Oncidium lucianianum Oncidium × lueroroides Oncidium luteopurpureum Oncidium luteum Oncidium lutzii Oncidium lykaiosii Oncidium machupicchuense Oncidium macrobulbon Oncidium maculatum Oncidium maduroi Oncidium magdalenae Oncidium magnificum Oncidium maizifolium Oncidium malleiferum Oncidium manningianum Oncidium mantense Oncidium manuelariasii Oncidium marinii Oncidium × marriottianum Oncidium martinezii Oncidium massangei Oncidium mathieuanum Oncidium mexicanum Oncidium micklowii Oncidium microstigma Oncidium millianum Oncidium minaxoides Oncidium miniatum Oncidium mirandoides Oncidium mirandum Oncidium mixturum Oncidium morganii Oncidium multistellare Oncidium × mulus Oncidium × murrellianum Oncidium naevium Oncidium nebulosum Oncidium nevadense Oncidium niesseniae Oncidium nigratum Oncidium nobile Oncidium noezlianum Oncidium oblongatum Oncidium obryzatoides Oncidium obryzatum オンシジウム・オブリザタム Oncidium obstipum Oncidium ochtodes Oncidium odoratum Oncidium oliganthum Oncidium orbatum Oncidium ornithocephalum Oncidium ornithopodum Oncidium ornithorhynchum オンシジウム・オルニソリンクム Oncidium orthostatoides Oncidium orthotis Oncidium otometon Oncidium ottonis Oncidium oviedomotae Oncidium oxyceras Oncidium panamense Oncidium panchrysum Oncidium panduratoides Oncidium panduratum Oncidium papilioides Oncidium parviflorum Oncidium peltiforme Oncidium pentadactylon Oncidium pergameneum Oncidium perpusillum Oncidium peruvianoides Oncidium pichinchense Oncidium pictum Kunth Oncidium picturatissimum Oncidium picturatum Oncidium planilabre Oncidium platychilum Oncidium platynaris Oncidium poikilostalix Oncidium polyadenium Oncidium polycladium Oncidium pongratzianum Oncidium pontagrossense Oncidium portillae Oncidium portillaellum Oncidium portilloides Oncidium portmannii Oncidium portmannii subsp. cohrsiae Oncidium posadaroides Oncidium posadarum Oncidium povedanum Oncidium praenitens Oncidium praestanoides Oncidium pseudounguiculatum Oncidium punctulatum Oncidium putumayense Oncidium reflexum Oncidium reichenheimii Oncidium renatoi Oncidium retusum Oncidium reversoides Oncidium reversum Oncidium rhombicallum Oncidium rhynchanthum Oncidium rionegrense Oncidium rodrigoi Oncidium romanii Oncidium roseum Oncidium rubrocallosum Oncidium rutkisii Oncidium savegrensis Oncidium saxicola Oncidium sceptrum Oncidium schillerianum Oncidium schroederianum Oncidium schwambachiae Oncidium sergii Oncidium sessile Oncidium silvanoi Oncidium sotoanum Oncidium spectatissimum Oncidium sphacelatum Oncidium stelligerum Oncidium × stellimicans Oncidium stenobulbon Oncidium stenoglossum Oncidium storkii Oncidium strictum Oncidium subuligerum Oncidium tectum Oncidium tenellum Oncidium tenuifolium Oncidium tenuipes Oncidium tenuirostre Oncidium tenuoides Oncidium tetrotis Oncidium tigratum Oncidium tigrinum Oncidium tigroides Oncidium tipuloides Oncidium toachicum Oncidium trachycaulon Oncidium trimorion Oncidium trinasutum Oncidium tripudians Oncidium tsubotae Oncidium unguiculatum Oncidium unguiculoides Oncidium universitas-cuencae Oncidium velleum Oncidium vernixium Oncidium vierlingii Oncidium vulcanicum オンシジウム・ブルカニクム Oncidium wallisii Oncidium wallisoides Oncidium warszewiczii Oncidium weddellii Oncidium weinmannianum Oncidium wentworthianum Oncidium × wilckeanum Oncidium wyattianum Oncidium xanthornis Oncidium zelenkoanum

出典

参考文献

土橋豊、『洋ラン図鑑』、(1993)、光村推古書院 大場良一監修、『失敗しない洋ラン入門』、(2010)、主婦の友社(主婦の友生活シリーズ) 岡田弘、『咲かせ方がよくわかる はじめての洋ランの育て方』、(2011),主婦の友社