Anne Patricia Carson () er ein kanadisk poet, essayist, omsetjar, klassisist, professor og nobelprisvinnar.
Carson er utdanna ved University of Toronto og har sidan 1979 undervist i klassiske fag, samanliknande litteratur og kreativ skriving ved universitet i USA og Canada, mellom anna McGill, University of Michigan, New York University og Princeton University.
Med meir enn tjue bøker med eigne tekstar og omsetjingar utgjevne til no har Carson fått Guggenheim- og MacArthur-stipend, vunne Lannan Literary Award, to Griffin Poetry Prizes, T. S. Eliot Prize, Princess of Asturias Award, Governor General's Award for engelskspråkleg lyrikk og PEN/Nabokov Award. I 2005 vart ho utnemnd til medlem av Order of Canada for bidraget sitt til kanadisk litteratur. I 2026 vart ho tildelt Nobelprisen i litteratur «for sitt dristige og nyskapande forfattarskap som, i leikande dialog med den klassiske tradisjonen, har skapt nye former for samtidslitteraturen».
Bakgrunn Anne Carson vart fødd i Toronto 21. juni 1950. Faren hennar var bankmann, og ho vaks opp i fleire små kanadiske byar. På vidaregåande skule introduserte ein latinlærar Carson for verda og språket i antikkens Hellas og underviste ho privat. Carson byrja ved St. Michael's College ved University of Toronto, men slutta to gonger – ved slutten av det første og det andre studieåret. Ho vart uroa av avgrensingane i studieplanen, særleg eit obligatorisk kurs om Milton, og trekte seg for ei kort stund tilbake til den grafiske kunsten.
Etter kvart vende ho tilbake til University of Toronto, der ho fullførte ein Bachelor of Arts-grad i 1974, ein Master of Arts-grad i 1975 og ein doktorgrad (Ph.D.) i 1981. Ho studerte òg gresk versemål og gresk tekstkritikk i eitt år ved University of St Andrews.
Forfattarskap
Carson er utdanna klassisist og har interesse for samanliknande litteratur, antropologi, historie og kunst. I forfattarskapen sin sameinar ho idear og tema frå ei rekkje ulike fagfelt. Ho viser ofte til, moderniserer og omset litteratur frå antikkens Hellas og Roma – mellom andre forfattarar som Aiskylos, Catullus, Evripides, Homer, Ibykos, Mimnermos, Sapfo, Simonides, Sofokles, Stesikhoros og Thukydides. Ho hentar òg inspirasjon frå verka til meir moderne forfattarar og tenkjarar, som Emily Brontë, Paul Celan, Emily Dickinson, Georg Wilhelm Friedrich Hegel, Martin Heidegger, Friedrich Hölderlin, Franz Kafka, John Keats, Gertrude Stein, Simone Weil og Virginia Woolf. Mange av bøkene hennar blandar i varierande grad sjangrane lyrikk, essay, prosa, kritikk, omsetjing, dramatisk dialog, fiksjon og sakprosa.
Førsteutgåvene av dei atten bøkene med forfattarskapen hennar (per 2021) er gjevne ut av Alfred A. Knopf, New Directions og Princeton University Press i USA, av Brick Books og McClelland & Stewart i Canada, og av Bloodaxe Books, Jonathan Cape, Oberon Books og Sylph Editions i Storbritannia.
I 2025 medverka Carson på albumet The Great Lakes Suite av det kanadiske indierockbandet Rheostatics, der ho framfører fleire dikt inspirerte av Dei store sjøane.Alex Hudson, "Rheostatics Detail New Album Featuring Gord Downie, Alex Lifeson, Tanya Tagaq" . Exclaim!, 8. oktober 2025.
Verk Eros the Bittersweet – Carson si første bok med litteraturkritikk, utgjeven i 1986 – undersøker eros som ei samtidig oppleving av lyst og smerte, best eksemplifisert gjennom «glukupikron», eit ord Sapfo skapte, og «det bittersøte» i boktittelen. Boka ser på korleis trekantar av begjær kjem til uttrykk i skriftene til Sapfo, hos antikke greske romanforfattarar og hos Platon. Ho er ei omarbeiding av doktoravhandlinga hennar frå 1981, Odi et Amo Ergo Sum («Eg hatar og eg elskar, derfor er eg»), [Doctoral thesis; under the name Anne Carson Giacomelli] og Eros the Bittersweet «la grunnlaget for dei seinare utgivingane hennar, […] ved å formulere ideane om begjær som skulle kome til å dominere den poetiske produksjonen hennar», og etablerte «stilen hennar med å forme skriftene sine etter klassisk gresk litteratur».
Men in the Off Hours (2000) er ei hybrid samling av korte dikt, essay i verseform, epitaf, minneprosa, intervju, manus og omsetjingar frå gammalgresk og latin (av Alkman, Catullus, Sapfo og andre). Boka braut med det etablerte mønsteret hennar med å skrive lange dikt. Tekstane inneheld ei rekkje ulike referansar til forfattarar, tenkjarar og kunstnarar, i tillegg til historiske, bibelske og mytologiske personar, mellom andre Anna Akhmatova, Antigone, Antonin Artaud, John James Audubon, Augustin, Bei Dao, Catherine Deneuve, Emily Dickinson, Tamiki Hara, Hokusai, Edward Hopper, Longinus (både den bibelske og den litterære), Thukydides, Lev Tolstoj og Virginia Woolf.
Carson heldt ei rekkje «short talks», eller korte dikt i kortformat om ulike emne, under talen til avgangskullet på doktorgradsnivå ved University of Toronto i 2012. Ho deltok òg i Bush Theatre-prosjektet Sixty Six Books i 2011, der ho skreiv ein tekst med tittelen «Jude: The Goat at Midnight», basert på Judasbrevet i King James-bibelen.
Mottaking
Carson si første diktsamling – Canicula di Anna frå 1984 – gav ho den første litterære prisen hennar: Betty Colladay Award frå Quarterly Review of Literature.. Anerkjenninga av den første essayboka hennar, Eros the Bittersweet, vaks i dei femten åra etter utgivinga i 1986: Boka «imponerte først klassikarmiljøet som eit verk innan gresk vitskap; deretter imponerte ho sakprosamiljøet som ei inspirert tilbakevending til dei lyrisk baserte essaya som Seneca, Montaigne og Emerson ein gong skreiv; og så, og først då, djupt inne på 1990-talet, då ho vart gjeven ut på nytt som «litteratur» og utforma for eit heilt nytt publikum, imponerte ho til slutt poetane». Ved tusenårsskiftet hadde Eros the Bittersweet òg nådd fram til eit breitt publikum. I 1999 vart boka røysta inn på Modern Library Reader's List over dei 100 beste sakprosabøkene frå 1900-talet, og ho vart nemnd, saman med Autobiography of Red, i ein episode frå 2004 av fjernsynsserien The L Word.
Tidleg anerkjenning for arbeidet hennar kom òg frå Quebec Writers' Federation Awards (kjend som «QSPELL» fram til 1998), som nominerte Short Talks til kortlista i 1993, før dei tildelte Carson prisen tre gonger mellom 1996 og 2001 (for Glass, Irony, and God, Autobiography of Red og The Beauty of the Husband). Dei tidlege utgivingane hennar førte til at ho kom på kortlista til Journey Prize i 1994 for «Water Margins», og gav ho Lannan Literary Award for Poetry i 1996 og Pushcart Prize i 1997 for diktet «Jaget». I 1997 fekk Carson eit Rockefeller Bellagio Center Fellowship, følgt av eit Guggenheim Fellowship for Poetry i 1998, og eit MacArthur Fellowship (ofte kalla «Genius Grant») i 2000.
National Book Critics Circle Award hadde Carson på kortlista tre gonger (for Autobiography of Red i 1998, Men in the Off Hours i 2000 og Nox i 2010), noko som gjorde ho og Alice Munro til dei to første ikkje-amerikanarane som vart nominerte etter at prisen vart internasjonal i 1998. Ho kom òg på kortlista til Forward Prize i 1998 for Glass and God, den første diktsamlinga hennar som vart utgjeven i Storbritannia. Carson vart nominert til T. S. Eliot Prize fire gonger mellom 1999 og 2013 og vann prisen for The Beauty of the Husband i 2001 (den tredje nominasjonen hennar på rad). Ho vart dermed den første kvinna som fekk denne utmerkinga. Carson var den første poeten som fekk Griffin Poetry Prize (for Men in the Off Hours i 2001), og den første som vann prisen for andre gong (for Red Doc> i 2013).<ref></ref Ho var òg dommar for Griffin Poetry Prize i 2010.
Carson vart utnemnd til medlem av Order of Canada i 2005. I kunngjeringa vart ho omtalt som «ei eineståande røyst i litteraturen i landet vårt». I 2012 fekk ho ein æresgrad frå alma mater-en sin, University of Toronto. Ho fekk òg ein æresdoktorgrad i 2014 frå University of St Andrews, der ho studerte til eit diplom under Kenneth Dover i 1975–1976.
I 2018 stod Carson på langlista til den eingongsutdelte New Academy Prize in Literature, som vart oppretta som eit alternativ til den utsette Nobelprisen i 2018. I 2020 fekk ho Princess of Asturias Award for Literature. Juryen la vekt på at ho «har nådd eit nivå av intensitet og intellektuell tyngd som plasserer henne blant dei mest framståande nolevande forfattarane». I 2021 vann Carson PEN/Nabokov Award for Achievement in International Literature, som heidra eit forfattarskap prega av «varig originalitet og framifrå handverk», og ho fekk Governor General's Award for engelskspråkleg lyrikk for Norma Jeane Baker of Troy, ein pris ho første gong vart nominert til i 2001 (for Men in the Off Hours). Boka hennar frå 2024, Wrong Norma, stod på langlista til National Book Award for Poetry.
Carson har òg vore gjenstand for to redigerte fagbøker: Anne Carson: Ecstatic Lyre, redigert av Joshua Marie Wilkinson og utgjeven av University of Michigan Press i 2015, som tek føre seg breidda i verka hennar, og Anne Carson/Antiquity, redigert av Laura Jansen og utgjeven av Bloomsbury i 2021, som undersøker klassisismen til Carson slik han kjem til uttrykk i dikta, omsetjingane, essaya og den visuelle kunsten hennar. I 2023 vart Anne Carson: The Glass Essayist, ei kritisk monografi om verka hennar av Elizabeth Sarah Coles, utgjeven av Oxford University Press. Boka fekk Poetry Foundation's Pegasus Award for Poetry Criticism i 2024.
Omsetjingar Carson har publisert omsetjingar av ti antikke greske tragediar – éi av Aiskylos (Agamemnon), to av Sofokles (Antigone, Electra) og sju av Evripides (Alcestis, Hecuba, Herakles, Hippolytus, Iphigenia in Tauris, Orestes og The Bacchae) – i tillegg til poesien til Sapfo på engelsk.
Førsteutgåvene av Carson sine sju omsetjingsbøker er utgjevne av Alfred A. Knopf, Farrar, Straus and Giroux, New York Review of Books og University of Chicago Press i USA, og av Oberon Books og Oxford University Press i Storbritannia.
Carson var Rockefeller Scholar-in-Residence ved 92nd Street Y i New York frå august 1986 til august 1987, der ho arbeidde med ei omsetjing av Sofokles’ Electra. Omsetjinga vart til slutt publisert i 2001 og teken med i boka hennar An Oresteia frå 2009, som vann PEN Award for Poetry in Translation i 2010. An Oresteia, som inneheld Aiskylos’ Agamemnon, Sofokles’ Electra og Evripides’ Orestes, vart sett opp i New York av Classic Stage Company i 2009.
Carson var òg Anna-Maria Kellen Fellow ved American Academy i Berlin i 2007, der ho arbeidde med ei omsetjing av det antikke greske skodespelet Prometheus Bound (tilskrive Aiskylos). Eit utdrag frå omsetjinga vart publisert i 2010.
I 2015 opna ei framsyning av Carson si Antigone, regissert av Ivo van Hove og med Juliette Binoche i hovudrolla, ved Les Théâtres de la Ville de Luxembourg. Framsyninga reiste deretter vidare til byar i Europa og USA, mellom anna London (Barbican Centre), New York (BAM) og Paris (Théâtre de la Ville).
Undervisning Carson byrja undervisningskarrieren sin i klassiske fag ved University of Calgary i 1979, før ho fullførte doktorgraden sin ved University of Toronto. I 1980 byrja ho ved Princeton University, der ho underviste først som lektor og seinare som universitetslektor (engelsk: assistant professor). Ho underviste òg ved 92nd Street Y i New York medan ho var Rockefeller Scholar in Residence der (1986–1987). Etter å ha fått avslag på fast tilsetjing,<ref></ref forlét Carson Princeton i 1987 for å undervise i klassiske språk og klassisk litteratur ved Emory University i Atlanta i eitt år. Deretter flytta ho til Montréal for å byrje ved McGill University som Director of Graduate Studies in Classics.