Karmøy er ein kommune i Haugesundregionen og på Haugalandet nordvest i Rogaland fylke. Per 1. januar 2026 har kommunen innbyggjarar og er, etter Stavanger kommune og Sandnes kommune, den største kommunen i fylket, målt i folketal.

Kommunen ligg søraust for Haugesund kommune og omfattar øya Karmøy, fleire mindre øyar og dessutan eit mindre fastlandsområde mellom Karmsundet og Førresfjorden. Kommunen grensar til Haugesund kommune i nordvest, Tysvær kommune i nordaust og har sjøgrenser til Bokn kommune, Kvitsøy kommune og Utsira kommune. Kommunen har eit samla areal på 229,96 km². Øya Karmøy er Sør-Noregs mest folkerike øy og den nest mest folkerike øya i landet.

Karmøy kommune vart oppretta 1. januar 1965 ved samanslåing av bykommunane Kopervik og Skudeneshavn, heradkommunane Åkra, Stangeland og Skudenes og dessutan størstedelen av Torvastad og Avaldsnes. Av dei to sistnemnde vart enkelte område del av Haugesund kommune og Tysvær kommune. Karmøys administrasjonssenter er Kopervik. Åkrehamn vart tildelt bystatus i 2002.

Avaldsnes var i vikingtida og mellomalder eit av dei viktigaste kongelege maktsentera i landet. Ifølgje sagaene hadde Harald Hårfagre ein kongsgard på Avaldsnes, som gjennom fleire hundreår var sete for kongemakta langs Karmsundet.

Historie Området som utgjer Karmøy kommune, har ei lang busetjingshistorie og inneheld ei rekkje kulturminne frå forhistorisk tid. Blant dei viktigaste fornminna er fleire gravhaugar frå bronsealderen, bautasteinar og andre arkeologiske funn. To skipsgraver frå yngre jernalder er funne i kommunen: Grønhaugfunnet ved Bø på Avaldsnes og Storhaugfunnet på Torvastad.

Avaldsnes var i vikingtida og mellomalderen eit viktig politisk og administrativt sentrum langs Karmsundet. Staden blir omtalt fleire gonger i Snorres kongesagaer, mellom anna som kongsgard for Harald Hårfagre og som synsplass for forteljinga om Asbjørn Selsbane i Soga om Olav den heilage. Professor Magnus Olsen påpeika Avaldsnes som ein truleg tidleg hovudstad i det norske kongeriket.

På Avaldsnes står Avaldsnes kyrkje (Olavskirken), oppført omkring 1250 på initiativ frå kong Håkon Håkonsson. Ved nordveggen til kyrkja står bautasteinen Jomfru Marias synål, som med sine nær åtte meter er Noregs høgaste bautastein. Til steinen knyter det seg ei lokal segn om at dommedag skal henda når ho berører kyrkjeveggen.

Geografi Landskap miniatyr|Åkrasanden, vest på Karmøy.

Karmøy kommune har eit areal på 229,96 km² og består av øya Karmøy, øya Fosen, fleire mindre øyar og dessutan eit fastlandsområde mellom Karmsundet og Førresfjorden. Omtrent tre firedelar av arealet ligg på øya Karmøy. Kommunen omfattar i alt 244 øyar, holmar og skjer og har ei kystlinje på omtrent 634 kilometer.

Øya Karmøy er sterkt innskoren av sund og vik, særleg i den midtre delen. Veavågen skjer 4,3 kilometer inn frå vest, medan Eidsvågen i aust nesten deler øya i to. Langs kysten finst fleire større sandstrender, mellom anna Åkrasanden, Sandvesand/Mjølhussand, Stavasanden og Aksnesstranden.

Terrenget er gjennomgåande lågt og småkupert. Det høgaste punktet på øya Karmøy er Søre Sålefjell (132 moh.) i Kopervik, medan det høgaste punktet til kommunen er Dyrafjellet (171 moh.) på Skre, nær grensene til Haugesund kommune og Tysvær kommune.

Geologi Berggrunnen i store delar av kommunen tilhøyrer den kaledonske fjellkjeda. På den nordaustlege delen av øya dominerer skiferbergartar, mellom anna fyllitt, som har gitt grunnlag for eit fruktbart jordbrukslandskap. Lengre sør består berggrunnen hovudsakleg av gabbro og grønstein, bergartar som i tillegg førekjem på Feøy og andre mindre øyar nord for Visnes.Christoffer Oftedahl: Norges geologi. Tapir. 2. utg. 1981.

I kontaktsona mellom desse bergartane finst førekomstar av koparhaldig svovelkis. Dette danna grunnlaget for gruvedrifta ved Visnes, som gjekk føre seg med enkelte avbrot frå 1865 til 1972. Sørvest på Karmøy er berggrunnen dominert av ulike granittbergartar, og landskapet er prega av lyngheiar, myrar og bergknausar.

På fastlandsdelen og på Fosen består berggrunnen hovudsakleg av gneis av grunnfjellsalder, sterkt gjorde om under den kaledonske fjellkjedefoldningen. Ved Skudenes førekjem dessutan sedimentære bergartar frå sein ordovicium og silur, som har stor geologisk interesse.

Busetjing og samferdsel Byar og tettstader miniatyr|Stølabukta i Kopervik. miniatyr|Oasen Storsenter på Norheim.

Karmøy kommune har tre byar: Kopervik, Skudeneshavn og Åkrehamn. Skudeneshavn vart tildelte ladestadrettar i 1857 og Kopervik i 1866, som gav bystatus. Ved kommunesamanslåinga i 1965 avslutta bystatusen, men begge byane vann tilbake denne ved kommunalt vedtak i 1996. Åkrehamn vart tildelt bystatus i 2002.

Busetjinga i kommunen er særleg konsentrert til vestsida av øya Karmøy frå Skudeneshavn i sør til Kopervik på Midt-Karmøy og dessutan til fastlandsområda ved Karmsundet. Dei største husværa er Kopervik, Norheim og Åkrehamn. Store delar av Nord-Karmøy inngår i tettstaden Haugesund, og kommunen i heilskap inngår i Haugesundregionen. På fastlandssida er dei største husværa Norheim og Vormedal, nær Karmsund bru.

Samferdsel miniatyr|Haugesund lufthamn, Karmøy.

Øya Karmøy og Fastlands-Karmøy er forbundet gjennom Karmsund bru, som vart opna i 1955, og T-sambandet, eit tunnel- og vegsystem som opna i 2013. T-sambandet knyter kommunen direkte til Tysvær kommune og Europaveg 39 og gir eit alternativt samband mellom øysida og fastlandet.

Europaveg 134 går gjennom den nordlege delen av kommunen frå kommunegrensa mot Haugesund kommune til Husøy og Haugesund lufthamn, Karmøy. Flyplassen ligg på Helganes nord på øya Karmøy og er den regionale lufthamna for Haugesundregionen.

Tidlegare hadde kommunen ferjesambandet Skudeneshavn–Kvitsøy–Mekjarvik. Hurtigbåtruta Flaggruten mellom Stavanger og Bergen hadde dessutan anløp i Kopervik fram til ruta vart avvikla i 2013.

Språk Dialektar Karmøydialektane tilhøyrer dei vestnorske dialektane og har fellestrekk med talemålet i byane Haugesund og Stavanger. Samtidig finst det store lokale variasjonar innan kommunen, særleg på øya Karmøy.

Den sørlege delen av Karmøy markerer overgangen mellom dei såkalla harde og blaute konsonantane i norsk talemål, assosiert med Sørlandet. Frå området omkring Ferkingstad og sørover mot Skudeneshavn førekjem former med b, d og g der det lengre nord blir brukt p, t og k, eksempelvis noge (noko), kaga (kake), veda (vita) og piba (pipe).

Prosodi, ordtilfang og uttale varierer mellom dei ulike delane av kommunen. Dialekten på Nord-Karmøy står nær talemålet i Haugesund og resten av Haugalandet, medan dialekten på Sør-Karmøy har fleire fellestrekk med talemålet i Stavangerregionen. I delar av Åkrehamn har omfattande utvandring til USA, særleg Seattle, påverka språk, namneskikk og kultur.

Karmøydialekten har, til liks med mange andre norske dialektar, gått gjennom store endringar dei seinare tiåra. Tradisjonelle ordformer og uttaletrekk har i varierande grad vorte påverka av bokmålsnære former og bymål, særleg blant yngre generasjonar.

Skriftspråk Dei historiske byane Kopervik og Skudeneshavn har tradisjonelt hatt bokmål som dominerande skriftspråk, medan bygdesamfunna på Vest-Karmøy i større grad har hatt nynorsk som målform. Åkrehamn, som vart tildelt bystatus i 2002, har historisk tilhøyrt den sistnemnde.

Per 2025 har dei fleste skulane i Karmøy kommune bokmål som hovudmål. Unntaka er tettstadene Åkrehamn og Ferkingstad, som har nynorsk som opplæringsmål. Omtrent 80 prosent av elevane i kommunen har dermed bokmål som hovudmål.

Kultur miniatyr|Ei miniatyrutgåve av Fridomsgudinna på Visnes.

Blant dei viktigaste kulturhistoriske attraksjonane til kommunen er Avaldsnes kyrkje og Nordvegen Historiesenter på Avaldsnes, som formidlar kor viktig området er som kongeleg maktsentrum i vikingtid og mellomalder. På Bukkøy ligg ein rekonstruert vikinggard oppført etter historiske førebilete og byggjeteknikkar.

På sørspissen av øya Karmøy ligg Skudeneshavn, som er kjent for sin bevarte trehusbusetnad i empirestil frå 1800-talet og sitt historiske gamleby- og småbymiljø.«Sommerbyen fra seilskutetida» , Stavanger Aftenblad, besøkt 8. mai 2008 Byen har sidan 1994 vore vertskap for Skudefestivalen, som blir arrangert årleg i juli og er blant Noregs største kystkulturfestivalar.

På den nordvestlege delen av øya ligg Visnes, der det frå 1865 til 1972 vart drive kopargruvedrift. Kobbar frå gruvene ved Visnes har tradisjonelt vorte knytt til oppføringa av Fridomsgudinna i New York. På Håvik ligg Hydro Karmøy, etablert i 1963, eit av Noregs største aluminiumverk. På Bygnes ligg Gasscos kontrollsenter for transport av naturgass frå norsk sokkel.

På Torvastad ligg Haugaland Zoo, som er open i sommarhalvåret. Dyreparken omfattar mange dyreartar frå ulike delar av verda og ligg nær eit av Europas største minigolfanlegg.

Idrett Karmøy har eit variert idrettstilbod med ni idrettshallar i full storleik: Karmøyhallen, Åkrahallen, Stangelandshallen, Skudehallen, Vormedal idrettshall, Norheimshallen, Håvikhallen, Storhall Karmøy, og Torvastad arena, og dessutan to mindre idrettsanlegg: Avaldsneshallen og Mykjehallen.

Omtrent 20 idrettslag tilbyr aktivitetar innan ei rekkje idrettar. Blant dei eldste er Kopervik Idrettslag (1924), Sportsklubben Nord (1932), Avaldsnes Idrettslag (1937), Åkra Idrettslag (1938) og Torvastad Idrettslag (1945).

Politikk miniatyr|Borgarmeister i Seattle, Greg Nickels, saman med ordførar i Karmøy, Kjell Arvid Svendsen, i mai 2003. Karmøy har sterk tilknytning til Seattle på grunn av omfattande utvandring.

Karmøy kommune blir styrt av eit kommunestyre med 45 direkte valde representantar. Kommunestyret vel ordførar, som er kommunens fremste folkevalde. Kommunen høyrer inn under Haugaland og Sunnhordland tingrett og Gulating lagmannsrett.

Sidan skipinga av Karmøy kommune i 1965 har ordførarvervet veksla mellom partia Venstre, Kristeleg Folkeparti, Høgre, Arbeidarpartiet og Senterpartiet. Kristeleg Folkeparti har hatt særleg sterk posisjon i periodar, mellom anna med Kjell Arvid Svendsen som ordførar i 16 år. Noverande ordførar er Leiv Arne Marhaug frå Høgre, valt etter kommunestyrevalet 2023.

Blant kjende politikarar frå kommunen kan nemnast Svein Munkejord (H), som var fiskeriminister frå 1989 til 1990, Thorhild Widvey (H), som var olje- og energiminister frå 2004 til 2005 og seinare kulturminister frå 2013 til 2015, og Leif Johan Sevland (H), som var ordførar i Stavanger frå 1995 til 2011.

Kommunestyrevalet 2023

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Karmøy» frå , den 9. oktober 2026.

Bakgrunnsstoff

Kommunefakta fra Statistisk sentralbyrå Opplev Karmøy av Karmøy kommune

Kategori:Kommunar i Rogaland